Կենսագրություն

Հովհ․ Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Լոռու Դսեղ գյուղում` հոգևորականի ընտանիքում։ Շատ էր հարգում հորը՝ Թադևոսին: Իր «Ինքնակենսագրության» մեջ գրել է. «Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ իմ կյանքում, եղել է իմ հայրը»: Կրթությունը ստացել է հայրենի գյուղում, այնուհետև Ջալալօղլու (այժմյան՝ Ստեփանավան) դպրոցում, հետո՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, սակայն նյութական ծանր իրավիճակի պատճառով թողնում է դպրոցը և սկսում աշխատել:

Թումանյանը սկսում է ստեղծագործել 1880-ականների կեսից, այդ ժամանակ էլ սկսում է գրել հայկական տարբեր թերթերի ու ամսագրերի համար։ Առաջին ստեղծագործությունը, որ նրան համբավ է բերում, «Շունն ու կատուն» էր, թեև հրատարակիչը (Ավետիք Արասխանյան) այն «վայրենի լեզվով» գրված ստեղծագործություն էր որակել:

Այնուհետև լույս են տեսնում բանաստեղծությունների ժողովածուները, որտեղ երևում է բանաստեղծի ուրույն ոճը, լեզուն, ասելիքը: Թումանյանին անվանել են «հայկական Պուշկին» և այդ համեմատությունն արել է հենց ինքը՝ Թումանյանը իր տափակամիտ քննադատին պատասխանող հոդվածում:

1899 թ․ բանաստեղծը կազմակերպում է «Վերնատուն» գրական խմբակը։ Հանդիպումների ժամանակ քննարկում վերլուծում էին համաշխարհային արժեք ունեցող ստեղծագործություններ, միմյանց գրվածքները և այլն։ Ինչո՞ւ խմբակին այդ անվանումը տվեցին, որովհետև գտնվում էր շենքի վերջին՝ 5-րդ հարկում։

1905 թ․ սկսվում են հայ-թաթարական բախումներ: Հովհաննես Թումանյանը, սպիտակ դրոշը ձեռքին, իր կյանքը վտանգելով, շրջում է հայկական ու թաթարական գյուղերում և բնակչությանը հորդորում վերջ տալ անիմաստ արյունահեղությանը: Ցարական կառավարությունը Թումանյանին երկու անգամ ձերբակալում է (1908 և 1911) ու բանտ նետում:

 

Արժե իմանալ

«Վերնատուն» գրական խմբակը գործել է շուրջ 10-ը տարի (1899-1908 թթ)։ Խմբակի կին հյուրերին անվանում էին վերնանուշներ, իսկ տղամարդկանց՝ վերնականներ։ Հիմնականում հանդիպում էին հինգշաբթի և շաբաթ օրերը։ Քննարկում էին իրենց և համաշխարհային գրականության մեծերի գործերը։ Նշանաբանն էր «Վեր, միշտ դեպի վեր»։ Անդամներն էին Ավետիք Իսահակյանը, Ղազարոս Աղայանը, Լևոն Շանթը, Դերենիկ Դեմիրճյանը և ուրիշներ։ Վերնատան գործունեությունը դադարում է Թումանյանի և Իսահակյանի «դաշնակցության գործով» բանտարկվելուց հետո։

Դմիտրի Նալբանդյան «Վերնատուն»

1915թ. Մեծ եղեռնից հետո Թումանյանը, մոլեգնող համաճարակների պայմաններում, դստեր՝ Նվարդի հետ հոգ է տանում Էջմիածնում ծովացած հայ գաղթականների մասին։ Հենց այս ժամանակ է տեղի ունենում հայտնի երկխոսությունը կաթողիկոսի հետ, երբ Թումանյանն իրեն «ամենայն հայոց բանաստեղծ» է անվանում ( մանրամասները կարդա   հետաքրքիր պատմություններ)  բաժնում։

Արժե իմանալ

Այդ օրերին Թումանյանի կողքին էր նաև երիտասարդ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը։ Անքուն գիշերների ու իր տեսած սարսափների ծանր տպավորության տակ Սարյանը հոգեկան ցնցում է ապրում ու Թումանյանի հանձնարարությամբ տեղափոխվում Թիֆլիս՝ հիվանդանոց։ 

Այնտեղ կազդուրվելուց հետո Սարյանը ծանոթանում է Ղազարոս Աղայանի դստեր՝ Լուսիկի հետ, որը հետագայում նրա կինը պիտի դառնար։

Հովհաննես Թումանյանն ամուսնացած էր Օլգա Մաճկալյանի հետ, ունեին 10 զավակ։

Հովհաննես Թումանյանի որդիներից Արտավազդը բանաստեղծի ամենաշնորհաշատ որդին էր. դրամաներ էր գրում, նկարիչ էր: Արտաքինով էլ նա էր ամենաշատը նման իր հորը: 1918 թ. Արտավազդը ռազմաճակատում զոհվում է: Այդ ծանր կորստին Թումանյանն այդպես էլ չի կարողանում համակերպվել: 

 

 

Արտավազդ Թումանյանը 

«․․․Ես իմ բոլոր ստեղծագործությունները կրակին կնվիրեի,

միայն թե վերադարձնեին իմ կորած որդուն․․․»

Հովհ․ Թումանյան

 

Մարտիրոս Սարյան «Հովհաննես Թումանյանի դիմանկարը»

Թումանյանը երազում էր արտասահմանում կրթություն ստանալու մասին, որի հնարավորությունը այդպես էլ չունեցավ: Մոսկվայում էլ լինում է ոչ թե կրթվելու նպատակով, ինչը երազում էր, այլև ծանր հիվանդության՝ չարորակ ուռուցքի բուժման նպատակով:  Վախճանվում է Մոսկվայում 1923 թ. մարտի 23-ին, 54 տարեկան հասակում։

Քննարկում

Ի՞նչ ես կարծում, կրթությունը կիսատ թողած, արտասահմանում չճամփորդած Թումանյանին ինչպե՞ս է հաջողվել բարձրարժեք գործեր ստեղծել։